محمد بن أحمد الفاسي المكي ( مترجم : محمد مقدس )
26
شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام ( فارسى )
ابن مسعود نيز هميننظر را دارد و ابنجبير از ابنعباس همين را نقل كرده است . همچنين از ابنعباس روايتى از قول پيامبر صلّى اللَّه عليه [ وآله ] و سلم نقل شده كه البته اسناد آن ضعيف است . كعب الأحبار و محمد بن جرير الطبرى - مفسّر بزرگ - نيز بر همين نظرند . از مالك بن انس نيز روايت شده كه گروهى معتقدند قربانى موردنظر ، اسماعيل بوده است . اين گفته از قول فرزدق شاعر به نقل از ابوهريره ، از پيامبر صلّى اللَّه عليه [ وآله ] و سلم نقل شده است . از طريق معاويه نيز روايت شده كه گفت : شنيدم كه مردى به پيامبر صلّى اللَّه عليه [ وآله ] و سلم مىگفت : « اى فرزند دو قربانى ! . . . » و پيامبر صلّى اللَّه عليه [ وآله ] و سلم تبسّم كرد . اگر اسناد اين حديث صحيح هم باشد ، نمىتوان بر آن استدلال كرد ؛ زيرا عرب به عمو هم پدر مىگويد . خداوند متعال مىفرمايد : إِلهَكَ وَ إِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَ إِسْماعِيلَ وَ إِسْحاقَ . « 1 » ؛ « خداى تو و خداى پدرانت ، ابراهيم واسماعيل و اسحاق . » و نيز مىفرمايد : وَ رَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ . « 2 » « ابَوَيْه » عبارت از پدر ودايىاش بودند . و از ديگر دلايل نيز آن است كه خداوند متعال زمانى كه جريان قربانى را بيان كرد ، گفت : وَ بَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ . . . كه پاسخ به اين استدلالها دو وجه دارد : يكى اين كه مژدهء دوم ، پيامبرى اسحاق و مژدهء نخست ولادت اوست ؛ چرا كه مىگويد : وَ بَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا و مبعوث شدن به پيامبرى در سالمندى صورت نمىگيرد . وجه دوم ، آن است كه آيهء وَ بَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا تفسير و توضيحى در پى مژدهدهى و ذكر سربريدن از سوى او [ ابراهيم ] است ؛ اين مژده بنا به روايت عايشه ، مربوط به اسحاق است و مانند آيهء حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَ الصَّلاةِ الْوُسْطى « 3 » است كه مراد از آن نماز ( صلاة وُسطى ) نماز عصر مىباشد و منظور مواظبت از اوقات همهء نمازها و همچنين نماز عصر است . و از ديگر استدلالها ، استفاده از اين آيه است : فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ وَ مِنْ وَراءِ إِسْحاقَ
--> ( 1 ) . بقره : 133 ( 2 ) . يوسف : 100 ( 3 ) . بقره : 238